Chuyến thăm Nga ba ngày của Tổng thống Mỹ Ba-rắc Ô-ba-ma (từ ngày 6-7 và kết thúc vào hôm nay, 8-7) là bước mới nhất khẳng định quan hệ Nga - Mỹ đang được cải thiện rõ rệt. Đây là bước đi đầu tiên và cần thiết để mang lại luồng sinh khí mới cho mối quan hệ song phương. Những động thái tích cực giữa hai cường quốc trong những giờ qua còn có ý nghĩa hết sức quan trọng, ảnh hưởng không nhỏ tới chiều hướng, triển vọng phát triển của thế giới.
Ngoài ký kết thỏa thuận khung về Hiệp ước Cắt giảm vũ khí chiến lược (START) mới sau cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống B.Ô-ba-ma với Tổng thống Đmi-tơ-ri Mét-vê-đép, Mát-xcơ-va đã cho phép Oa-sinh-tơn sử dụng không phận Nga để vận chuyển vũ khí và binh sĩ quá cảnh tới Áp-ga-ni-xtan, mở ra hành lang "tiếp tế" mới rất quan trọng cho quân đội Mỹ trong cuộc chiến chống khủng bố ở đất nước Nam Á này. Đây là một trong những quyết định có thể tạo bước đột phá cho mối quan hệ từng trắc trở giữa hai bên.
Tuy nhiên, như vậy không có nghĩa, mối quan hệ Nga - Mỹ vốn luôn ẩn chứa yếu tố cạnh tranh sẽ thuận buồm chỉ sau một cuộc gặp thượng đỉnh kéo dài vài giờ đồng hồ. Nếu nhìn nhận một cách thực tế, hai bên mới chỉ vượt qua được bức rào cản đầu tiên, và nhiều khó khăn còn đang ở phía trước. Điều này được thể hiện ngay trong các văn kiện được ký kết giữa hai tổng thống ngày 6-7, trong đó có Tuyên bố chung về START. Dù rằng hai vị tổng thống đã nhất trí mỗi bên phải cắt giảm và hạn chế vũ khí tiến công chiến lược để sau 7 năm hiệp ước có hiệu lực mỗi nước chỉ còn 1.500-1.675 đầu đạn hạt nhân và 500 - 1.100 phương tiện phóng hạt nhân. Thế nhưng, Tuyên bố chung không định ra ngày Mát-xcơ-va và Oa-sinh-tơn dự kiến sẽ ký kết hiệp ước mới mà chỉ yêu cầu các nhà đàm phán hai nước hoàn thành công việc càng sớm càng tốt.
Thực ra, từ trước tới nay, Nga luôn phản đối gay gắt kế hoạch triển khai hệ thống phòng thủ chống tên lửa (NMD) của Mỹ ở Trung Âu. Vấn đề không nằm ở mục tiêu của hệ thống (được cho là ngăn chặn mối nguy hiểm từ I-ran, CHDCND Triều Tiên hay bất cứ một quốc gia, tổ chức nào) mà nó tạo nên sự ngờ vực của Nga về khả năng mở rộng của hệ thống và năng lực kỹ thuật của Mỹ bảo đảm độ chính xác đến 100%. Đây là bước đi có thể phá vỡ thế cân bằng chiến lược về hạt nhân giữa hai cường quốc vốn được duy trì suốt 6 thập niên qua. Trong khi đó, Tổng thống B.Ô-ba-ma hay bất cứ tổng thống Mỹ nào, đều không thể "xóa sổ" ngay lập tức NMD mà chỉ có thể tạm ngừng kế hoạch mang tính chiến lược này. Đó là lý do giới phân tích đánh giá rằng, Nga - Mỹ sẽ khó hóa giải được bất đồng dù hai tổng thống đã có Tuyên bố chung về START mới.
Có luồng dư luận cho rằng, trở ngại lớn nhất giữa Nga - Mỹ không phải là vấn đề về START và NMD, mà là xác định vai trò trên vùng lãnh thổ thuộc Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG). Sau thời điểm Liên Xô tan rã, Mỹ đã độc chiếm vị trí siêu cường và tranh thủ lấp vào nhiều khoảng trống. Nhưng Nga đang trở lại vũ đài chính trị thế giới một cách mạnh mẽ với vai trò của một nước lớn. Và vấn đề tồn tại ở đây rất hóc búa liên quan đến cáo buộc Mỹ và các nước phương Tây hậu thuẫn những lực lượng chống Nga trong một số nước cộng hòa thuộc Liên Xô trước đây. Đặc biệt là việc lôi kéo Gru-di-a và U-crai-na gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).
Quan hệ Nga - Mỹ thực ra cũng không hẳn chỉ toàn những điểm bất đồng mà vẫn còn nhiều vấn đề gắn chặt với lợi ích chung. Quyết định mở đường không và đường bộ qua lãnh thổ Nga để vũ khí và binh sĩ Mỹ rút ngắn tuyến đường sang chiến trường Áp-ga-ni-xtan, chứng tỏ Nga - Mỹ đang xích lại gần nhau hơn khi nhìn nhận về cuộc chiến ở quốc gia Nam Á này. Với Nhà Trắng, đây hẳn là món quà đặc biệt mà Mỹ đã chờ đợi lâu nay, nhất là khi Áp-ga-ni-xtan vừa được xác định là chiến trường trọng yếu. Đúng lúc này tuyến tiếp tế qua Pa-ki-xtan đã càng tỏ ra nguy hiểm và mất ổn định. Còn với Nga, Điện Crem-li cũng không muốn thấy Mỹ và phương Tây thất bại tại chiến trường này. Điều đó sẽ làm cho cuộc chiến chống khủng bố của Nga ở Bắc Cáp-ca-dơ - khu vực đã xảy ra hơn 300 vụ tấn công khủng bố do các tổ chức thân Ta-li-ban tiến hành trở nên khó khăn. Tóm lại, sự hợp tác có giá trị cụ thể nhất giữa hai nước kể từ sau Chiến tranh lạnh sẽ là động lực để thúc đẩy quan hệ Nga - Mỹ vượt qua những nghi kỵ để trở lại đúng "đường ray" cần thiết cho cả hai phía.
Bất đồng là một thực tế trong quan hệ Nga - Mỹ, song thái độ nghiêm túc, thẳng thắn cùng với nỗ lực hòa giải, cơ hội đang rộng mở để hai bên "thoát khỏi" di sản của quá khứ và đưa quan hệ bước vào một giai đoạn mới.
Với chuyến thăm Nga của Tổng thống B.Ô-ba-ma, cú "cài đặt lại" đã chính thức được khởi động dù hiệu quả còn cần một thời gian dài mới đánh giá được. Nhưng người ta có thể chắc chắn một điều vào thời điểm này là: "Các chiều hướng nguy hiểm" đang được cả hai cường quốc đẩy lùi. Quan trọng hơn, Mát-xcơ-va và Oa-sinh-tơn đều thừa nhận rằng, trong bối cảnh thế giới phức tạp như hiện nay, hai bên cần "xích lại gần nhau" hơn, vì lợi ích của mỗi nước và vì an ninh, ổn định quốc tế.
Lâm Phương