Tô Hiến Thành (1102 – 1179), quê ở xã Hạ Mỗ, là một đại thần nổi tiếng thời Lý. Có tài văn võ, ông giúp vua Lý Anh Tông dẹp loạn các nơi lập được nhiều công lớn. Năm 1141, Thân Lợi nổi dậy ở vùng Thái Nguyên chống lại triều đình rồi tiến đánh các nơi. Ông cầm quân đi đánh, bắt được Thân Lợi ở Lạng Châu. Năm 1159, các tộc người ở miền Tây Nam cũng nổi dậy, ông lại đem quân dẹp yên. Tô Hiến Thành còn tổ chức khai hoang, lập làng ở vùng ven biển Móng Cái, Hải Đông (thuộc Quảng Ninh ngày nay) và Thanh Hóa. Năm 1167 quân Champa xâm lấn biên giới phía Nam nước ta, ông chỉ huy quân đội đi đánh. Vua Champa phải xin rút quân và tiếp tục giữ lệ phiên thần như cũ.
Năm 1175, vua Lý Anh Tông lập Long Trát làm thái tử, phong ông làm Nhập nội Thái úy đứng đầu triều đình và được phong tước vương và giúp đỡ thái tử. Ông là người duy nhất được phong tước vương mà không phải là tôn thất. Cũng năm đó, Lý Anh Tông từ trần. Trước khi mất, vua đã di chiếu giao cho ông giúp việc vua mới với mong muốn “công việc nhà nước nhất thiết tuân theo phép cũ”. Bà thái hậu Thiên Linh muốn lập con bà là Long Xưởng lên làm vua, đã đem vàng đến đút lót cho vợ ông. Tô Hiến Thành nói với vợ: “Ta là đại thần nhận mệnh của tiên đế dặn lại giúp đỡ vua bé, nay lấy của đút mà bỏ vua nọ, lập vua kia thì còn mặt mũi nào trông thấy tiên đế ở dưới suối vàng!”. Bà Thái hậu lại cho người gặp ông hòng lung lạc, ông trả lời: “Làm việc bất nghĩa mà được giàu sang, kẻ trung thần nghĩa sĩ sao dám làm được”. Năm 1175, Long Trát mới ba tuổi lên ngôi vua. Công việc của triều đình đều do ông lo liệu, mọi người đều quy phục. Khi ông bị bệnh nặng, ông vẫn sáng suốt, ngay thẳng trong xét việc dùng người. Bấy giờ có viên quan tham tri chính sự là Vũ Tán Đường ngày đêm săn sóc ông. Đỗ thái hậu và vua đến thăm, hỏi ông về người có thể thay được ông. Ông tiến cử gián nghị đại phu Trần Trung Tá, khiến bà Thái hậu ngạc nhiên: “Sao ông không đề nghị Vũ Tán Đường?”, ông đáp: “Nếu cần người hầu hạ thì dùng Vũ Tán Đường, còn trị nước, an dân thì phải dùng Trần Trung Tá”. Tô Hiến Thành xứng đáng được ca ngợi là một ông quan thanh liêm, chính trực, nêu tấm gương sáng cho cán bộ có chức có quyền ngày nay học tập và làm theo.
Trở lại các nơi thờ Tô Hiến Thành làm thành hoàng. Vì ông kết hôn với bà Lã Thị Dung, con gái làng Lạc Thị nay thuộc xã Ngọc Hồi, huyện Thanh Trì, nhân dân làng này cảm phục đức độ của hai ông bà nên lập ngôi đình thờ. Đình và chùa Lạc Thị cùng được xây trên một gò đất cao. Theo tấm bia sớm nhất ở chùa Lạc Thị, dựng năm 1716 thì đình Lạc Thị có vào khoảng thế kỷ 17. Ngôi đình này gồm tam quan, giếng nước, tiền đường và hậu cung. Giữa giếng đình có một hòn đảo nhỏ, trên trồng cây cảnh. Khung đại đình trang trí, chạm trổ khá cầu kỳ với các hình rồng, phượng, đào, lựu… Trong hậu cung có hai ngai thờ cùng bài vị, phía trước ở hai bên ngai thờ có đặt tượng hai ông phỗng quỳ. Hai bên hương án đặt một bộ bát bửu, một kiệu bát cống. Đình Lạc Thị còn lưu giữ được 15 đạo sắc phong thần từ thời Lê trung hưng đến cuối thời Nguyễn và nhiều hoành phi, câu đối. Năm 1789, khi quân Tây Sơn tiến ra Bắc đánh giặc Mãn Thanh, đình Lạc Thị đã trở thành một trong những địa điểm tập kết của cánh quân do đô đốc Bảo chỉ huy, đã góp phần đánh tan đồn Ngọc Hồi của địch vào ngày mồng 5 Tết kỷ Dậu (30/1/1789), rồi tiến vào giải phóng Thăng Long. Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, đình này là nơi ẩn náu của cán bộ ta hoạt động trong vùng địch tạm chiếm. Đến thời gian chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ đối với miền Bắc, đình Lạc Thị là nơi cất giữ quân trang, vũ khí của các đơn vị bộ đội tên lửa bảo vệ phía nam thủ đô Hà Nội.
Còn đình Ích Vịnh (xã Vĩnh Quỳnh, huyện Thanh Trì) được xây dựng thời Lê trung hưng và vẫn giữ nguyên kiến trúc ban đầu mặc dù hữu mạc đã bị bom Mỹ làm đổ vào năm 1972. Đáng chú ý là ở gian giữa của tiền đình có ghép một cửa võng chạm một rồng mẹ và tám rồng con, phía trên cửa võng có một hoành phi đặt trong một cuốn thư chạm rồng chầu mặt trời, phượng múa, sư tử hý cầu. Cả đình Ích Vịnh, đình Lạc Thị và đền Văn Hiến đều đã được Bộ Văn hóa thong tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa.
Được biết, tại Thái Bình có ngôi miếu Ngọc ở xã Quỳnh Hồng, huyện Quỳnh Phụ cũng thờ Tô Hiến Thành vì nơi đây ngày xưa là thái ấp của ông. Gọi là miếu nhưng miếu Ngọc to như đình, có đủ đại bái, tòa ống muống và hậu cung. Đặc biệt ở đây có tượng Tô Hiến Thành được tạc gần như người thật, đầu đội mũ long cổn màu đen, chạm cánh sen ở giữa, mình mặc áo choàng có cân đai, bối tử, vai, ngực, tay áo chạm rồng, hoa lá cách điệu, các nếp áo, quần được thể hiện khéo léo như thật. Nhìn chung bức tượng ở tư thế ngồi thoải mái, sống động. Chợt nghĩ, nên chăng có một bức tượng Tô Hiến Thành như vậy bằng đồng trong một ngôi đình thờ ông ở Hà Nội?
Triệu Chinh Hiểu