Trước khi ông Obama đặt chân lên chiếc Air Force One để đến Nga, đã xuất hiện các búp bê Matryoshka mang hình ông Obama, Medvedev và Putin được bày bán ở các chợ tại Moscow. Ảnh: Reuters
Từ thứ sáu tuần trước, điện Kremlin đã sẵn sàng để đón ông Barack Obama. Bằng hành động vượt qua tất cả các thông lệ ngoại giao, Tổng thống Nga Dmitry Medvedev gửi điện văn chúc mừng lễ Độc lập Hoa Kỳ hôm 4.7. Trong điện văn, ông Medvedev viết: “Chính phủ và nhân dân nước tôi đã sẵn sàng đón ngài để cùng nhau mở một quan hệ mới cho hai quốc gia”. Ngay chính các cố vấn riêng của tổng thống Mỹ cũng phải nhìn nhận họ ngạc nhiên khi nhận được điện văn gửi từ Moscow.
Xích lại gần hơn
Trước khi chiếc Air Force One rời Washington, các quan chức hội đồng An ninh quốc gia và những cố vấn của ngoại trưởng Hillary Clinton đều nói cuộc gặp thượng đỉnh là cơ hội để xem hai bên có thể bấm nút thay đổi quan hệ hay không và nếu có, hai nhà lãnh đạo sẽ tương nhượng nhau đến mức nào. Một viên chức hội đồng An ninh quốc gia Mỹ nói rõ khác biệt giữa hai phía: Mỹ tin quan hệ sẽ nồng ấm hơn nếu Nga tán thành ý kiến nên có một hiệp ước kiểm soát vũ khí mới, thay thế hiệp định SALT I. Moscow tin hai bên chỉ có thể xích lại gần nhau nếu Washington đừng tiếp tục tính chuyện dựng hệ thống phòng thủ phi đạn ở các nước thành viên NATO tại Đông Âu.
Chuyên gia cao cấp về Nga của hội đồng ngoại giao Mỹ Stephen Sestanovich cho rằng cả hai phía đều mong tìm được điểm đồng thuận. Ông nhắc lại mới đây chính Tổng thống Medvedev đã nói: “Nếu Mỹ muốn đạt được điều họ mong thì cũng đừng quên chúng tôi cũng mong đạt được điều mình muốn”. Trong khi Chính phủ Obama từng tuyên bố: “Không coi chuyện dựng hệ thống phòng thủ phi đạn quan trọng như mục tiêu Mỹ đã theo đuổi dưới thời George W. Bush”. Chính ông Obama từng gửi thư riêng cho ông Medvedev với nội dung nếu Nga can gián được Iran ngừng theo đuổi chế tạo vũ khí hạt nhân, Mỹ sẽ ngưng ngay ý định dựng hệ thống phòng thủ ở Ba Lan và Cộng hòa Czech. Vì thế, theo dự đoán của ông Sestanovich, phía Mỹ có lợi thế hơn: “Sẵn sàng bảo chúng tôi sẽ buông nếu quý vị không nói chuyện kiểm soát vũ khí”.
Ai quyết định?
Chuyên gia Charles Ferguson của hội đồng quan hệ ngoại giao cho rằng: “Chuyện không đơn giản như thế”. Ông mường tượng hình ảnh của buổi đàm phán, trong đó có cảnh tổng thống Mỹ bảo tình hình bây giờ đã đổi khác, chúng tôi không đặt cao việc dựng hệ thống phòng thủ nữa. Ông Obama cũng đưa ra những lý do để trấn an người ngồi đối diện, kể cả lý do Mỹ và đồng minh NATO đang sốt vó vì kinh tế suy thoái, không có tài khoản để dựng công trình tốn cả trăm tỉ bạc. Hình ảnh kế tiếp là cảnh ông Medvedev gật gù lắng nghe, sau đó nói: “Phía Nga chúng tôi vẫn muốn giấy trắng mực đen làm chứng cớ. Nếu muốn tôi ký hiệp định cắt giảm vũ khí, ông cũng phải cho chúng tôi ít chữ để làm tin chứ”. Ông Ferguson ví von hai “đối thủ” Obama và Medvedev sẽ luờm lườm nhìn nhau, và cả thế giới đang chờ xem “bên nào sẽ chớp mắt trước”.
Nhưng dường như ông Obama không nghĩ như vậy. Trong cuộc phỏng vấn dành cho AP, nhà lãnh đạo Mỹ bắn tiếng nói “đối thủ” của ông chưa chắc đã là Tổng thống Medvedev vì: “Tôi và ông Medvedev có quan hệ cá nhân tốt”. Đối thủ của ông Obama chính là Thủ tướng Putin, người được ông Obama ví von là “chân trong chân ngoài”, một chân theo thời chiến tranh lạnh, chân còn lại rút khỏi quá khứ để đi bước tương lai. Thủ tướng Putin cũng không vừa, đáp ngay: “Tôi lúc nào cũng đứng vững bằng hai chân và luôn luôn tiến về phía trước”.
Ông Obama sẽ ngồi bàn luận với Tổng thống Medvedev khoảng ba tiếng, trước khi ký hiệp ước cho phép Mỹ sử dụng không phận Nga để chuyển vận vũ khí cùng các vật dụng quân sự khác sang Afghanistan. Hai nhà lãnh đạo cũng hy vọng sẽ thông qua một hiệp định khung về cắt giảm vũ khí, thay thế cho các hiệp định đã được ký kết từ thời chiến tranh lạnh. Chương trình làm việc của tổng thống Mỹ do Nhà trắng phổ biến cũng cho thấy ông Obama sẽ ăn sáng với Thủ tướng Vladimir Putin, người được coi là có nhiều quyền lực nhất của chính trường Nga hiện tại, dù chỉ đứng thứ nhì về mặt nghi lễ.
Phát biểu của ông Obama đánh thẳng vào nội tình chính trị “một xe hai ngựa” của nước Nga. Tờ Moskovsky Komsomolets tức khắc chạy bài ngay trên trang nhất cho rằng “Washington công khai can thiệp vào hiện tình chính trị Nga” và cố tình đẩy lãnh đạo Kremlin tới chỗ phải minh định rõ ai là người nắm quyền quyết định.
Ai nắm quyền quyết định? Ông Medvedev hay ông Putin? “Khó trả lời lắm”, một viên chức của Nhà Trắng vừa lắc đầu vừa nói. Trên nguyên tắc, ông Obama sẽ thảo luận tay đôi với ông Medvedev, nhưng có thể trước khi thượng đỉnh Nga – Mỹ diễn ra: “Biết đâu chừng đã có thượng đỉnh Medvedev – Putin. Và ông tổng thống Nga có sẵn một danh sách những gì nên đồng ý và những gì không nên chấp thuận trước khi bước ra cửa đón tổng thống Mỹ”, viên chức này nói.
Viên chức này kể lại mới tháng trước, đích thân ông Putin, chứ không phải ông Medvedev, loan báo Nga không theo đuổi cuộc vận động làm hội viên WTO nữa. Điều đó không chỉ khiến mọi người sửng sốt mà còn là dấu hiệu cho thấy ông Putin đang nắm phần lớn quyền hoạch định chính sách quốc gia.
Chính vì thế nên các cố vấn của ông Obama đều từ chối dự đoán những gì sẽ xảy ra, những điều sẽ đạt được ở thượng đỉnh Nga – Mỹ 2009. Ngay cả phát ngôn viên Robert Gibbs cũng khéo léo và rất ngoại giao, vừa cười vừa bảo: “Ơ hay, cuộc họp chưa diễn ra làm sao tôi đoán biết được kết quả”.