Vẫn như “muối bỏ bể”
Nhằm bảo vệ các loài động thực vật hoang dã ở Việt Nam, hàng loạt các văn bản luật đã được Nhà nước ban hành như: Luật Bảo vệ và phát triển rừng (năm 1994 – được sửa đổi năm 2004); Luật Bảo vệ môi trường (năm 1993 – sửa đổi năm 2005) và mới đây nhất là Luật Đa dạng sinh học. Tuy nhiên ông Nguyễn Đăng Vang – Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học – Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng, hoạt động bảo tồn động, thực vật hoang dã ở Việt Nam còn bộc lộ một số điểm bất cập như chưa phân cấp các khu bảo tồn rõ ràng; thiếu kinh phí, nhân lực và trang thiết bị; chưa có chính sách đầu tư…Vì vậy về tổng thể, việc bảo vệ các loài động thực vật hoang dã mặc dù đã có kết quả nhưng chưa đáng kể.
Theo báo cáo của Traffic, số lượng sản phẩm từ động vật hoang dã đưa ra thị trường Việt Nam mỗi năm khoảng 3.400 tấn, tương ứng trên một triệu con trong đó các loài bị khai thác bất hợp pháp chủ yếu là rắn, kỳ đà, tê tê, hổ, gấu, voi... Tỉ trọng các cá thể được khai thác gồm thú rừng 20%, rắn 45%, rùa 30%... với hơn 66% sử dụng làm thực phẩm. Mặc dù Nhà nước đã có hàng loạt những biện pháp để bảo vệ động vật hoang dã nhưng dường như chưa đem lại nhiều hiệu quả.
Đánh giá về thực trạng này, nhiều chuyên gia cho rằng do nguồn lợi nhuận thu lại được từ những việc buôn bán động thực vật hoang dã là quá lớn. Theo tài liệu của Công ước về Buôn bán quốc tế các loài động vật thực vật hoang dã nguy cấp (CITES),: “Lợi nhuận thu được từ buôn bán động vật hoang dã cao chỉ đứng sau buôn bán ma túy”.
Ông Nguyễn Hữu Dũng, Phó Cục trưởng Cục Kiểm lâm cho biết, số tiền lãi do buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp lớn hơn 31 lần so với ngân sách của các cơ quan chức năng và các tổ chức bảo tồn quốc tế đầu tư cho giám sát, bảo tồn động vật hoang dã hàng năm. Số lãi này lớn gấp khoảng 3,2 lần tổng ngân sách của Nhà nước dành cho ngành kiểm lâm và gấp 4 lần so với số tiền phạt mà các ngành chức năng bắt giữ được. Tổng doanh thu ước tính do buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp lớn gấp 12 lần tổng doanh thu do buôn bán hợp pháp động vật hoang dã đem lại (5,2 triệu USD, năm 2000).
Theo ông Dũng, “có cầu thì ắt có cung” bởi một thực tế là, phần lớn tâm lý của người Việt Nam là “ăn gì bổ nấy” đã vô hình chung làm cho tình trạng buôn bán động thực vật hoang dã càng ngày càng trở nên khó lường. Khi chất lượng cuộc sống tăng lên, nhu cầu tìm kiếm các loại thực phẩm giúp tăng cường sức khỏe cũng tăng lên và một trong những loại thực phẩm được ưa chuộng nhất chính là những sản phẩm từ động thực vật hoang dã.
Gây nuôi động thực vật hoang dã, hướng đi khả thi
Không ai có thể phủ nhận được vai trò vô cùng lớn của động thực vật hoang dã trong hệ sinh thái của chúng ta. Và thực tế, động thực vật hoang dã còn có những vai trò cực kỳ to lớn trong chiến lược phát triển bền vững của mỗi quốc gia. GS.TSKH Đặng Huy Huỳnh, người đã có 50 năm trong nghiên cứu bảo tồn động vật hoang dã và là thành viên chủ lực cuốn Sách đỏ Việt Nam cho biết, các nguồn gen động thực vật hoang dã ở Việt Nam là nguồn tài nguyên di truyền vô cùng quý giá mà thiên nhiên phải mất đi hàng triệu năm hình thành tích lũy. Nếu chúng ta biết quản lý, giám sát để sử dụng một cách bền vững dựa trên cơ sở khoa học, pháp luật thì đây là kho tàng cung cấp các sản phẩm lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu, đồng thời cũng là cơ sở đảm bảo cho sự phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, du lịch bền vững, là di sản của nền văn hóa bản địa, là nền tảng của y dược truyền thống phương Đông, là ngân hàng gen vô cùng quý giá phục vụ cho quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước.
Để bảo tồn được các loại động thực vật hoang dã, một trong những biện pháp được bàn tới là gây nuôi động thực vật hoang dã theo hướng xã hội hóa. Hiện nay, việc nuôi trồng các loại động thực vật hoang dã đã thể hiện hiệu quả ở một số loài như nhím, trăn, cá sấu… Các loài đặc biệt quý hiếm như hổ, gấu vẫn chưa đủ điều kiện để gây nuôi và bảo vệ tập trung. Hiện nay, cả nước mới chỉ có Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã tại Tam Đảo với sức chứa khoảng gần 1000/hơn 4000 con gấu cả nước, còn lại vẫn chỉ nuôi tản mát.
Do đó để bảo tồn được nguồn lợi vô cùng to lớn này thực sự cần một chiến lược lâu dài và có kế hoạch cụ thể. Nhiều ý kiến trong buổi hội thảo đã cho rằng, việc tạo nguồn sinh kế ổn định cho người dân nghèo - thay vì kiếm sống bằng săn bắt, khai thác bừa bãi động - thực vật phải là biện pháp bền vững và cấp bách nhất hiện nay.
Theo ông Nguyễn Đăng Vang, cần có chính sách ổn định đời sống người dân khu vực bảo tồn, giảm bớt sự phụ thuộc vào việc khai thác, săn bắt động thực vật hoang dã từ rừng, tạo điều kiện cho người dân tham gia và có thu nhập từ hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học, để họ trở thành lực lượng chính trong việc bảo tồn động thực vật hoang dã. “Quan trọng là làm sao nâng cao ý thức cũng như đời sống cho người dân khu vực bảo tồn”, ông Vang nhấn mạnh./.
Phương Lan – Tiến Dũng