Như kiến tha lâu đầy tổ, suốt hơn 20 năm sưu tập, hiện bà thành lập một bảo tàng nghệ thuật tư nhân ở vùng quê Sài Sơn, Quốc Oai (Hà Nội). Chúng tôi về thăm mảnh đất xứ Đoài, nơi thành lập một trong những bảo tàng tư nhân đầu tiên của Việt Nam vào một sớm chớm thu trong sự thân tình của vị nữ chủ nhân. Ấn tượng đầu tiên của chúng tôi về bà là một người “ăn tranh, ngủ tranh, nói chuyện cổ vật”, âu cũng chỉ có như vậy bà mới làm được cái việc mà nhiều người cho là không bình thường. Sinh ra ở xứ Đoài, là cháu đời thứ sáu của danh nho Phan Huy Ích, Phan Thị Ngọc Mỹ sớm mang trong mình ý thức gìn giữ chút hồn xưa bằng việc sưu tập, lưu giữ tranh, cổ vật. Vào những năm 80 của thế kỷ trước khi “lo miếng ăn còn khó”, bà đã bắt đầu thú chơi thường chỉ dành cho người giàu trong khi bản thân bà chỉ là một thị dân trung lưu. Việc bà làm xuất phát từ tiếng gọi sâu thẳm trong tâm hồn và lòng yêu nghệ thuật chân chính. Đã có lúc bà thuyết phục gia đình bán cả căn nhà đang ở để mua cho được những bức tranh quý. Cũng may chồng bà cũng là một người yêu nghệ thuật, nên luôn ủng hộ và giúp đỡ bà. Bảo tàng Phan Thị Ngọc Mỹ được xây dựng trên cơ sở bộ sưu tập nghệ thuật khá đồ sộ từ 1988. Bà đã gom góp hàng ngàn tác phẩm và hiện vật hội họa, đồ họa, thư pháp (Hán, Việt), đồ gốm, đồ đồng, đồ thủ công mỹ nghệ dân gian. Trên hai mươi năm nay, Phan Thị Ngọc Mỹ vừa vẽ vừa sưu tập tác phẩm hội họa, trước hết bởi lòng yêu hội họa, sau là vì ngưỡng mộ các họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương mà bà đã chịu nhiều ảnh hưởng trong học tập và sáng tạo. Theo bà tính chất “ xã hội hóa” và “phổ cập” là một khuynh hướng đương đại đang dần chiếm ưu thế trên thế giới và đó là con đường mà bà đang hướng tới. Mô hình của bà đã trở thành đối tượng tham khảo, nghiên cứu của một số chuyên gia người Nhật Bản trong lĩnh vực bảo tàng học. Tháng 6/2008, Bảo tàng Mỹ thuật Tư nhân Phan Thị Ngọc Mỹ được ông Toykichi Itoh - một nhà sưu tập tranh nghệ thuật tại Nhật Bản tặng một số tranh mà ông đã sưu tập được từ nhiều năm nay. Những bức tranh này đã được thẩm định và được trưng bày ở một số Bảo tàng Mỹ thuật tại Nhật Bản. Ngoài các tác phẩm sưu tập, một phần quan trọng không thể không nhắc tới trong bảo tàng là những bức tranh do chính Phan Thị Ngọc Mỹ sáng tác. Với phong cách hiện thực mới mẻ, bà đã thể hiện khá thành công chuyên đề phong cảnh nông thôn tươi sáng, đầy trữ tình. Kế hoạch phát triển, nâng cao tầm quy mô của Bảo tàng Mỹ thuật Phan Thị Ngọc Mỹ đã được các nhà quản lý khẳng định về tính khả thi và triển vọng. Nằm giữa một vùng quê thanh bình, bảo tàng sẽ góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của người dân Sài Sơn. Cạnh chùa Thầy một điểm đến của khách du lịch trong và ngoài nước, bảo tàng sẽ là một điểm đến của những tour du lịch về cội ở xứ Đoài.
