Theo dự báo, nhiều khả năng cơn hạn sẽ tiếp tục tấn công mạnh vào vụ lúa hè thu khi thời điểm đạt đỉnh trùng với thời vụ xuống giống. Tuy nhiên, điều đáng lo hơn là ĐBSCL đang có nguy cơ bị nhấn chìm bởi cơn “lũ mặn” ngoài thời tiết.
“Nối giáo” cho thiên tai
Theo thống kê của Cục Trồng trọt, đến thời điểm này, toàn vùng ĐBSCL có đến 40% diện tích lúa đông xuân bị mặn xâm nhập, gây ảnh hưởng ở nhiều mức độ khác nhau. Có nơi mặn lấn sâu trên 70km với nồng độ vượt mức an toàn đối với sinh trưởng cây lúa (trên 4 phần ngàn). Hiện đã có khoảng 100.000ha bị ảnh hưởng năng suất và con số này sẽ tăng từng ngày trước sức tàn phá ngày càng gay gắt của thiên tai.
Theo dự báo của cơ quan chuyên môn, tác hại này sẽ còn gối đầu lên vụ lúa hè thu khi đỉnh điểm hạn rơi đúng vào thời vụ xuống giống (cuối tháng 4, đầu tháng 5).
Đành rằng thiên nhiên đang ngày càng “nổi loạn” bởi tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu, nhưng theo nhận định của nhiều nhà khoa học, một trong những nguyên nhân khiến mặn xâm nhập sâu với nồng độ cao như năm nay là do con người “nối giáo”. Dễ thấy nhất là tình trạng “bỏ ngỏ” cống ngăn mặn. Dù thời gian qua, gần như địa phương ven biển nào cũng khởi công xây cống ngăn mặn, nhưng đến mùa hạn kiệt là hầu hết các địa phương đều bị mặn dễ dàng lấn sâu đất liền.
Không chỉ có Cà Mau, Sóc Trăng Bạc Liêu…, mà ngay cả Kiên Giang - địa phương được xem là làm tốt công tác ngăn mặn, cũng mắc lỗi này. Tuy toàn tuyến Tứ giác Long Xuyên và tây sông Hậu, tỉnh đã xây dựng 47 cống, đập, nhưng vào thời điểm đầu tháng 3 vừa qua, mặn đã xâm nhập sâu trên các tuyến kênh: Rạch Giá-Long Xuyên 9km, Cái Sắn 8km, sông Cái Lớn 35km. Nguyên nhân chủ yếu là do còn 4 kênh, sông ăn thông ra biển, nhưng chưa được xây cống ngăn mặn là sông Kiên, sông An Hòa, kênh Cái Sắn và kênh Rạch Giá - Long Xuyên.
Thực tế đã chứng minh tại vùng ĐBSCL, mặn chỉ có thể xâm nhập vào đất liền ở những nơi bị con người “nối giáo”.
“Lũ mặn”ngay lòng người
Theo các nhà nông học, không chỉ sống chung với nguy cơ nhiễm mặn do tác động thời tiết, nhiều vùng đất ven biển ĐBSCL đang tiềm ẩn “cái chết chậm” từ cơn “lũ mặn” mà không công trình xây dựng hiện đại, chất lượng nào có thể ngăn chặn được: Mặn ngay trong lòng người! Thể hiện rõ nhất là việc mất cân đối giữa tham vọng mặn- ngọt với sự đầu tư các công trình hỗ trợ, thiếu quy hoạch vùng chuyên canh...
Trong bối cảnh chưa được đầu tư đồng bộ các công trình hỗ trợ, nhưng nhiều địa phương lại sa đà vào chỗ “thích đủ thứ”, muốn địa phương mình có tất tần tật từ con tôm sú cho đến hạt lúa. Điều này không chỉ đẩy cuộc chinh phục thiên nhiên đó vào thất bại, mà còn ươm cả mầm chết vào đồng đất. Không kể đến nạn “ép” quy hoạch trồng lúa đối với vùng chưa hội tụ yếu tố thích hợp cho cây lúa (mà trường hợp vùng U Minh Thượng - nơi vừa mất trắng gần 3.000ha là điển hình), nhiều địa phương còn xuống giống trái thời vụ, tự làm gia tăng tác hại của mặn.
GS.TS Võ Tòng Xuân cho biết: Về nguyên tắc, không nên bố trí sản xuất lúa đông xuân trên vùng “ngọt hóa” bán đảo Cà Mau vì nguy cơ thiếu nước tưới rất cao. Thế nhưng trong bối cảnh cả Đông Nam Á đang bị ảnh hưởng của El Nino mà lại xuống giống trên quy mô rộng nên diện tích lúa này không bị thiếu nước tưới mới là chuyện lạ. Trong khi đó, nhiều nông dân còn thái quá đến mức tự “mặn hóa” cây lúa và nền đất của mình.
TS Đỗ Minh Nhựt – Giám đốc Trung tâm Khuyến nông - Khuyến ngư tỉnh Kiên Giang - bức xúc: Không chỉ thực hiện mô hình 1 lúa-1 tôm, nhiều hộ ở vùng bán đảo Cà Mau còn trực tiếp đưa nước mặn vào nuôi tôm ngay trong vụ lúa. Vì vậy, khi gặp nắng hạn, thiếu nước, tự nhiên nồng độ mặn tăng cao, không chỉ làm lúa- tôm dễ chết, mà còn tích tụ mặn vào đất. “Điều này không chỉ gây ra những khó khăn trước mắt đến sinh thái cây trồng, vật nuôi, mà còn tích tụ trong lòng đất để gây hậu quả khó lường trong tương lai” - TS Nhựt nhấn mạnh.
ĐBSCL đang quằn mình trước tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu. Vì thế, mọi hành vi “mặn hóa” vùng đất này được xem như rót thêm giọt nước làm chảy tràn chiếc ly an ninh lương thực quốc gia!