(Tạp chí Tài chính Điện tử số 91 ngày 15/1/2011) - Phần mềm nguồn mở (PMNM) đã được cộng đồng công nghệ thông tin - truyền thông (CNTT-TT) Việt Nam nhắc tới từ hơn 10 năm qua như là một giải pháp hữu hiệu để “thoát cảnh” lệ thuộc công nghệ vốn dĩ khó đảm bảo an toàn an ninh thông tin quốc gia, đồng thời góp phần kích thích sự sáng tạo thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp phần mềm trong nước, và đặc biệt là sẽ giảm được khoản chi phí “kếch xù” cho việc mua bản quyền của các phần mềm đóng như sản phẩm của hãng Microsoft.

Chính phủ và Bộ Thông tin & Truyền thông (TT&TT) cũng đã rất tích cực “cổ súy” cho hoạt động ứng dụng PMNM, thế nhưng kết quả đạt được trong thực tế vẫn quá ư khiêm tốn. Có vẻ như hoạt động ứng dụng PMNM đang “lọt vào cái bẫy” khởi động mãi vẫn cứ tà tà ở tầm xuất phát. Quyết tâm cao Rất nhiều cuộc hội nghị, hội thảo về PMNM đã được tổ chức và ở Việt Nam còn hình thành khá nhiều diễn đàn, tổ chức “cổ vũ” cho PMNM. Về phía các cơ quan quản lý Nhà nước, “dấu mốc” quan trọng thể hiện quyết tâm cao là năm 2008, Bộ TT&TT đã ban hành Chỉ thị 07 về sử dụng PMNM trong các cơ quan Nhà nước (CQNN). Trong đó quy định: Chậm nhất đến 30/6/2009, đảm bảo 100% máy trạm của đơn vị chuyên trách về công nghệ thông tin (CNTT) của các cơ quan quản lý Nhà nước và các sở TT&TT được cài đặt PMNM, 100% cán bộ, nhân viên đang làm việc ở những cơ quan này được tập huấn, hướng dẫn sử dụng PMNM. Chậm nhất đến ngày 31/12/2010, đảm bảo 70% máy trạm trong các cơ quan, đơn vị thuộc Bộ, ngành, tỉnh, thành phố được cài đặt PMNM, 70% cán bộ nhân viên được tập huấn, hướng dẫn sử dụng, trong đó tối thiểu 40% cán bộ, nhân viên sử dụng các PMNM trong công việc. Nhằm “tăng lực” cho hoạt động ứng dụng PMNM, Bộ TT&TT đã công bố mức kinh phí hỗ trợ trong hai năm 2009 – 2010 từ ngân sách Trung ương cho mỗi tỉnh, thành phố trên phạm vi cả nước là 130 triệu đồng/năm từ nguồn chi sự nghiệp kinh tế cho việc thực hiện chuyển đổi sử dụng Windows sang PMNM và tổ chức đào tạo sử dụng PMNM cho cán bộ kỹ thuật nhằm thúc đẩy phát triển PMNM tại địa phương. Mặt khác, hiểu rõ thực trạng rất nhiều cán bộ lãnh đạo vẫn “lơ mơ” về khái niệm sản phẩm PMNM, Bộ TT&TT đã “chỉ tận nơi tận chốn” bằng cách công bố Danh mục PMNM mà các CQNN phải ưu tiên đầu tư, mua sắm và sử dụng khi thực hiện các dự án CNTT. Danh mục này gồm: phần mềm văn phòng OpenOffice, trình quản lý thư điện tử máy trạm Thunderbird, trình duyệt web Firefox và bộ gõ tiếng Việt Unikey), Danh mục còn được bổ sung thêm các sản phẩm hệ điều hành máy trạm Ubuntu phiên bản 8.3 trở lên; hệ quản trị cơ sở dữ liệu PostgreSQL phiên bản 8.3 trở lên và MySQL phiên bản 5.1 trở lên; phần mềm thư điện tử máy chủ SendMail phiên bản 8.13 trở lên và Postfix phiên bản 2.5 trở lên; hệ quản trị nội dung Alfresco phiên bản 3.0 trở lên, Drupal phiên bản 6.10 trở lên hoặc Joomla bản 1.5.9 trở lên; và hệ thống cổng thông tin điện tử Liferay phiên bản 4.0 trở lên. PMNM vẫn “đứng ngoài cửa” Đáng buồn là những quyết tâm của Chính phủ vẫn chưa được các Bộ, ngành và địa phương hiện thực hóa. PMNM vẫn chưa "tìm được lối vào” các CQNN, đặc biệt là khối các Bộ, ngành Trung ương. Ông Nguyễn Thanh Tuyên, Phó Vụ trưởng Vụ CNTT, Bộ TT&TT cho biết sau 1 năm triển khai Chỉ thị 07, các chỉ tiêu đạt được đều ở mức thấp hơn nhiều so với mục tiêu đề ra. Cụ thể, đối với các Bộ, cơ quan ngang Bộ (12 Bộ, cơ quan ngang Bộ gửi báo cáo về Bộ TT&TT), về chỉ tiêu cài đặt 4 phần mềm trong Danh mục PMNM của tất cả các đơn vị trực thuộc Bộ, cơ quan ngang Bộ, mới có 3/12 Bộ cài Open Office (đạt tỷ lệ 25%), 7/12 Bộ đạt tỷ lệ cài Unikey trên 70% (58,3%), 6/12 Bộ đạt tỷ lệ cài Firefox trên 80% (trên 50%), 4/12 Bộ đạt tỷ lệ cài Thunderbird trên 90% (33,3%). Về chỉ tiêu 100% máy trạm của đơn vị chuyên trách CNTT của Bộ, cơ quan ngang Bộ được cài đặt PMNM, đã có 9/12 Bộ “hoàn thành nhiệm vụ”, đạt tỷ lệ 75%. Về chỉ tiêu 70% máy trạm của Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ được cài đặt PMNM, mới có 4/12 Bộ đạt, tương đương tỷ lệ 33,3%. Đặc biệt, về chỉ tiêu 70% cán bộ, nhân viên của Bộ, cơ quan ngang Bộ được tập huấn sử dụng PMNM, và chỉ tiêu 40% cán bộ, nhân viên của Bộ, cơ quan ngang Bộ có thể sử dụng thành thạo, có khả năng hướng dẫn trợ giúp các đơn vị khác, đáng buồn là chỉ có 1/12 Bộ đạt, tương ứng với 8,3%. Đối với khối các tỉnh, thành phố (48 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương gửi báo cáo về Bộ TT&TT), các tỷ lệ đạt được tuy có khả dĩ hơn khối các Bộ, ngành song cũng chưa thể vượt qua mức trung bình. Cụ thể, về tỷ lệ cài đặt PMNM tại các sở TT&TT, chỉ có 31,25 tỉnh/thành phố đạt tiêu chí “toàn bộ máy trạm của các sở TT&TT cấp được cài đặt phần mềm Open Office”; 33,33% đạt tiêu chí “toàn bộ máy trạm của sở TT&TT cấp được cài đặt phần mềm Unikey”; 31,25% đạt tiêu chí “toàn bộ máy trạm của sở TT&TT cấp được cài đặt phần mềm Mozilla Firefox”, 22,92% đạt tiêu chí “toàn bộ máy trạm của sở TT&TT cấp được cài đặt phần mềm Mozilla Thunderbird”. Cũng theo thống kê, mới có 22,92% tỉnh, thành phố đáp ứng yêu cầu 100% máy trạm của sở TT&TT được cài đặt PMNM; 25% đáp ứng yêu cầu “100% cán bộ, nhân viên sở TT&TT được tập huấn sử dụng PMNM"; 16,67% đáp ứng yêu cầu “50% cán bộ nhân viên của sở TT&TT có thể sử dụng thành thạo, có khả năng hướng dẫn trợ giúp các đơn vị khác”. Việc quá khó!? Với giác độ của người đại diện cơ quan chuyên quản về CNTT-TT, ông Nguyễn Thanh Tuyên nêu ra 5 khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai ứng dụng PMNM: Thứ nhất, về kỹ thuật, người dùng đã quá quen với phần mềm nguồn đóng, điển hình là phần mềm của Microsoft (các chương trình đào tạo Tin học ở trường học cũng như các yêu cầu tuyển dụng vào các cơ quan, doanh nghiệp đều chỉ đề cập tới phần mềm Microsoft - PV). Thứ hai, về nhân lực, hầu hết các địa phương đều “mắc” ở vấn đề đội ngũ cán bộ kỹ thuật chưa đáp ứng đủ yêu cầu, mặt bằng trình độ CNTT của cán bộ công chức còn thấp. Thứ ba, về chính sách, tổ chức thực hiện, chưa có áp lực thực sự cũng như chính sách bắt buộc sử dụng PMNM nên cán bộ công chức chưa chủ động sử dụng, thậm chí một số lãnh đạo đơn vị cũng không ủng hộ PMNM. Bên cạnh đó, thiếu cơ chế tài chính để triển khai chuyển đổi sử dụng từ phần mềm nguồn đóng sang PMNM, thiếu tài liệu sử dụng PMNM bằng tiếng Việt; chưa có cơ chế quản lý, giám sát, xử lý vi phạm bản quyền nên vẫn phổ biến tình trạng dùng phần mềm nguồn đóng một cách bất hợp pháp (dùng “lậu”, không mua bản quyền - PV). Thứ tư, về thời gian, Chỉ thị 07 được ban hành vào cuối năm 2008 nên các CQNN khó triển khai ngay trong năm 2009. Thứ năm, về kinh phí, nguồn kinh phí ứng dụng và phát triển PMNM hỗ trợ từ ngân sách Trung ương năm 2009 (theo Quyết định 50 của Chính phủ, nguồn vốn sự nghiệp cho việc thúc đẩy phát triển PMNM tại các địa phương là 1,2 tỷ đồng trong 4 năm từ 2009 – 2012, nghĩa là mỗi năm 0,3 tỷ đồng) dành cho các Bộ, ngành, địa phương không cấp phát kịp trong năm 2009, phải chuyển sang năm 2010. Ngay cả Viện Công nghiệp phần mềm và nội dung số thuộc Bộ TT&TT, đơn vị trực tiếp hỗ trợ các Bộ ngành, địa phương triển khai PMNM, thì toàn bộ nguồn ngân sách dành cho Viện này mỗi năm cũng chỉ hơn 1 tỷ đồng. Viện trưởng Hoàng Lê Minh than phiền, với nguồn ngân sách trên, dù hệ thống hạ tầng triển khai PMNM đã có nhưng không có nguồn kinh phí hỗ trợ thì cũng rất khó để hỗ trợ kỹ thuật cho các địa phương. Những khó khăn vừa nêu cũng rất trùng hợp với thực tiễn triển khai PMNM trong ngành Tài chính. Chuyển đổi tất cả máy tính sang sử dụng PMNM là vấn đề cực kỳ khó khăn đối với ngành Tài chính gồm có hơn 70.000 cán bộ, công chức. Hiện tại, toàn bộ hệ thống máy PC của ngành Tài chính đã được chuẩn hóa sử dụng hệ điều hành, phần mềm văn phòng của Microsoft và thư điện tử cũng vậy. Các phần mềm này hoạt động ổn định và rất quen thuộc đối với cán bộ ngành, phục vụ đắc lực cho công việc hàng ngày của mỗi cán bộ. Bản quyền sử dụng các phần mềm này cũng đã được mua đầy đủ thông qua chương trình mua bản quyền phần mềm văn phòng Microsoft của Bộ TT&TT. Việc thay đổi trong thời gian ngắn sang PMNM sẽ gây xáo động rất lớn trong toàn ngành, tốn kém thời gian, nhân lực, chi phí cho việc chuyển đổi, đào tạo lại cho cán bộ, hỗ trợ xử lý các lỗi mới; cán bộ phải làm quen lại từ đầu với các phần mềm cơ bản trên máy tính, sẽ giảm hiệu suất làm việc trong thời gian chưa quen được với phần mềm mới. Việc chuyển đổi sử dụng sang PMNM cần tính lâu dài chứ không thể làm nhanh, làm ngay trong thời gian ngắn, sẽ không tận dụng được các bản quyền phần mềm đã mua, gây lãng phí rất lớn cho Nhà nước (cùng thời điểm ban hành Chỉ thị 07, Chính phủ và Bộ TT&TT còn “đốc thúc” các Bộ, ngành phải tích cực mua phần mềm đóng gói của Microsoft để tuân thủ cam kết quốc tế về việc giảm tỷ lệ vi phạm bản quyền phần mềm – PV)”. Phải thay “phong trào” bằng cơ chế bắt buộc “Những bất cập trong ứng dụng PMNM tại Việt Nam được nêu ra hôm nay về cơ bản không có gì khác so với những bất cập đã được nêu 10 năm về trước”, nhận xét của TS. Hoàng Lê Minh, Viện trưởng Viện Công nghiệp Phần mềm và Nội dung số tại hội thảo “Thúc đẩy ứng dụng và phát triển phần mềm mã nguồn mở” diễn ra mới đây khiến những người tâm huyết với sự phát triển CNTT-TT Việt Nam không khỏi chạnh lòng. Để thúc đẩy hơn nữa hoạt động ứng dụng PMNM, đặc biệt là trong khối các CQNN, thời gian tới, Chính phủ cần nghiên cứu, xây dựng quy chế bắt buộc tất cả các máy tính trạm, máy chủ được mua mới trong CQNN phải cài đặt các phần mềm trong Danh mục PMNM; trong các chương trình mua sắm Chính phủ về CNTT phải dành riêng một phần cho PMNM (động thái này sẽ góp phần kích thích và tạo động lực để cộng động doanh nghiệp đầu tư vào phát triển các ứng dụng PMNM). Đặc biệt, cần ban hành cơ chế bắt buộc cán bộ công chức ứng dụng PMNM trong công việc. Riêng về vấn đề “đầu tiên - tiền đâu”, ngoài Thông tư liên tịch 142/TTLT-BTC-BTTTT hướng dẫn việc quản lý và sử dụng kinh phí chi phát triển công nghiệp CNTT đã được ban hành, việc xây dựng định mức chi cho việc triển khai áp dụng và phát triển sản phẩm phần mềm mã nguồn mở cũng đang được Bộ TT&TT gấp rút thực hiện, dự kiến sẽ ban hành trong năm 2011. Hy vọng sang năm tới, khó khăn tài chính không còn là “lực cản” lớn đối với sự phát triển ứng dụng PMNM như thời gian qua. Một lần nữa nhắc lại, Việt Nam đã có khá nhiều chính sách hỗ trợ phát triển PMNM, song những kết quả đạt được còn quá nhỏ so với kỳ vọng. Rất cần có một cơ quan chuyên trách thúc đẩy triển khai PMNM để các chỉ tiêu trong Chỉ thị 07 sớm thành hiện thực và PMNM sớm phát huy tác dụng trong đời sống xã hội. (Việt Hà)