Các nhà khoa học Nam Phi hiện đang thử nghiệm vắc-xin phòng chống HIV trên người. Đây là loại vắc-xin đầu tiên do một quốc gia đang phát triển bào chế với hy vọng nó sẽ có giá cả vừa túi tiền. Vắc-xin đang được thử nghiệm trên 36 người tình nguyện khỏe mạnh. Theo hãng tin AP, loại vắc-xin nói trên được bào chế tại Đại học Cape Town với sự hỗ trợ kỹ thuật của Viện Y tế quốc gia Mỹ. Trước đó, các nhà khoa học Mỹ đã thử nghiệm vắc-xin này trên 12 người tình nguyện ở thành phố Boston mà không gây tác dụng phụ.
Thảm họa toàn cầu
Cuộc thử nghiệm của Nam Phi diễn ra trong bối cảnh dịch bệnh AIDS đang trở thành một thảm họa toàn cầu. Báo cáo thường niên năm 2008 của Tổ chức Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (IFRC) đã vẽ ra một bức tranh đáng sợ của bệnh AIDS. Theo báo cáo, tính đến năm ngoái, bệnh này đã giết chết 25 triệu người, 33 triệu người đang sống chung với HIV/AIDS và có 7.000 ca nhiễm mới mỗi ngày.
Báo cáo thường niên của IFRC thường tập trung vào các thảm họa thiên nhiên, nhưng năm qua chỉ xoáy vào vấn đề HIV/AIDS mà theo họ là vấn nạn lâu dài và phức tạp nhất mà thế giới phải đối mặt. Theo báo cáo năm 2008 của Chương trình Phòng chống AIDS của Liên Hiệp Quốc (UNAIDS), nhờ những chương trình tuyên truyền phòng chống AIDS, số ca nhiễm mới trên thế giới đã giảm từ 3 triệu người vào năm 2001 xuống còn 2,7 triệu vào năm 2007. Tuy nhiên, tỷ lệ nhiễm mới lại tăng ở nhiều quốc gia. Cũng theo báo cáo này, AIDS vẫn là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu tại châu Phi, vốn chiếm đến 67% tổng số người sống chung với HIV trên toàn cầu. Tại Nam Phi, năm qua có đến 5,2 triệu người nhiễm HIV, cao hơn bất kỳ quốc gia nào trên thế giới. Có đến 1/3 số phụ nữ Nam Phi trong độ tuổi 20-34 nhiễm virus đáng sợ này.
Những cuộc nghiên cứu thất bại
Theo báo Scientific American, vào năm 1984, không lâu sau khi virus gây bệnh AIDS được phát hiện, Bộ trưởng Y tế Mỹ khi đó là Margaret Heckler khẳng định phát hiện trên sẽ tạo điều kiện cho các nhà khoa học bào chế vắc-xin ngừa HIV. “Chúng tôi hy vọng sẽ có một loại vắc-xin sẵn sàng để thử nghiệm trong khoảng 2 năm nữa”, bà tuyên bố một cách đầy tự tin. Hơn 10 năm sau đó, vắc-xin phòng chống HIV vẫn chưa có. Và Tổng thống Mỹ Bill Clinton vào năm 1997 tiếp tục cam kết sẽ có vắc-xin trong vòng 10 năm. Nhưng gần 12 năm sau tuyên bố của ông Clinton, mục tiêu trên vẫn chưa đạt được, dù hàng trăm triệu USD đã được chi cho nghiên cứu. Tất cả các loại vắc-xin hứa hẹn nhất đã thất bại và nhiều ý kiến cho rằng đã đến lúc tập trung vào những cách phòng ngừa và điều trị đã được biết đến, chẳng hạn như bao cao su và cắt bao quy đầu ở nam giới.
Theo UNAIDS, tài trợ cho việc nghiên cứu vắc-xin ngừa HIV đã tăng gấp 4 lần, từ 186 triệu USD vào năm 1997 lên 759 triệu USD vào năm 2005. Với quá ít thành công, các nhà tài trợ có vẻ như đang tỏ ra mệt mỏi với việc đầu tư vào một công trình thất bại. Theo AP, một báo cáo theo dõi tài trợ nghiên cứu về AIDS cho thấy đầu tư cho việc nghiên cứu vắc-xin giảm 10% kể từ năm 2007.
Nhiều loại vắc-xin, chẳng hạn như vắc-xin ngừa bệnh bại liệt và đậu mùa, phát huy tác dụng bằng cách kích thích hệ thống miễn dịch của cơ thể nhằm sản xuất kháng thể để chống lại căn bệnh. Nhưng cơ chế này không hiệu quả với HIV. Virus này đặc biệt giỏi né tránh hệ thống miễn dịch, làm cho cơ thể khó lòng tạo kháng thể để chống lại nó. Không như nhiều bệnh khác, HIV sinh sôi và biến thể nhanh đến nỗi một người có thể có những virus HIV thuộc những dòng khác nhau cùng một lúc. Một loại vắc-xin có thể hiệu quả với dòng này nhưng hoàn toàn vô dụng đối với một dòng khác. Vào năm 2007, hãng Merck & Co đã phát triển một loại vắc-xin chống AIDS đầy hứa hẹn và cho thử nghiệm tại Nam Phi. Tuy nhiên cuộc thử nghiệm này đã thất bại bởi những người được tiêm vắc-xin lại có nguy cơ nhiễm HIV nhiều hơn.
Hy vọng Nam Phi
Vào năm 1999, các Bộ Y tế và Khoa học - Công nghệ Nam Phi đã thành lập dự án Sáng kiến vắc-xin AIDS và quyết định đầu tư 250 triệu rand (gần 33 triệu USD) vào dự án. Khoảng 250 nhà khoa học và chuyên viên kỹ thuật địa phương đã tham gia dự án này. Nhà chức trách Nam Phi quyết định bào chế một loại vắc-xin riêng chống lại virus HIV dòng C đang hoành hành tại miền nam châu Phi. Anthony Mbewu, Chủ tịch Hội đồng nghiên cứu y khoa Nam Phi - đơn vị chủ trì dự án, nói rằng nhiều quốc gia mới nổi đang nỗ lực phát triển khả năng bào chế vắc-xin, chẳng hạn như Brazil, Hàn Quốc... Tuy nhiên, theo chuyên gia này, Nam Phi là quốc gia mới nổi đầu tiên đạt đến giai đoạn thử nghiệm lâm sàng, dù quá trình này sẽ cần nhiều năm.
Do lĩnh vực nghiên cứu vắc-xin đem lại quá nhiều thất vọng nên nhiều nhà hoạt động xã hội đã đặt câu hỏi liệu có nên tiếp tục theo đuổi các thí nghiệm tốn kém này không, hay dành số tiền đó cho các hoạt động giáo dục và phòng ngừa ? Đáp lại, ông Mbewu khẳng định cuộc khủng hoảng HIV/AIDS tại Nam Phi cho thấy mọi chi phí cho việc nghiên cứu tìm vắc-xin ngừa HIV là xứng đáng. “Với 5,2 triệu người nhiễm bệnh và hàng trăm người khác bị lây mỗi ngày bất chấp các chương trình giáo dục và phân phát bao cao su, chúng tôi biết rằng vắc-xin là thứ cần thiết nhất” - ông cho biết. Ngoài ra, theo ông việc này còn nhiều lợi ích khác. Các nhà khoa học Nam Phi có thể vận dụng kinh nghiệm bào chế vắc-xin ngừa AIDS trong nỗ lực đối phó cúm gia cầm và bệnh lao.
Thế nhưng, ngay vào ngày bắt đầu thử nghiệm vắc-xin ngừa HIV ở Nam Phi (20.7), các nhà nghiên cứu cho biết Bộ Khoa học - Công nghệ Nam Phi đã ngưng tài trợ cho dự án kể từ tháng 3 năm ngoái, trong khi hợp đồng tài trợ của Tập đoàn điện lực quốc gia Eskrom cũng đã kết thúc vào năm ngoái mà không được gia hạn. Tuy nhiên, trưởng nhóm nghiên cứu, giáo sư Anna-Lise Williamson, khẳng định cần phải tiếp tục công việc. “Nếu chúng ta không tiếp tục nỗ lực, chúng ta sẽ chẳng bao giờ có vắc-xin”, bà nói, đồng thời cho biết thêm là cuộc thử nghiệm sẽ được tiếp tục bằng tài trợ của Mỹ.
Khang Huy